Stress en burn-out

Stress en burn-out – deze twee woorden zijn heel vaak gebruikt in de afgelopen jaren. Naar mijn idee beginnen ze hun ware lading te verliezen. In krantenkoppen lees je zelfs dat stress beroepsziekte nummer 1 is. Toch lijkt dat we het heel moeilijk vinden om van de chronische stress af te komen. Hoe komt dat we zulke stressvolle leven hebben? Hoe komt dat we niet op tijd aan de bel trekken en pas op de plaats nemen? Het boeit me ontzettend om te begrijpen hoe dit kan.

Informatie brengt inzicht en rust

Misschien ligt het aan ons gebrek aan informatie. Tot misschien 2 jaar geleden heb ik helemaal niets van de biologische stressreactie gehoord. Toen ik mijn hbo-opleiding Medische Basiskennis volgde werd dit begrip voor me uitgelegd. Eerlijk gezegd, veel puzzelstukjes vielen toen op hun plek.
Indrukken (meestal van buitenaf) zorgen voor een vergrotte activiteit van onze lichaamsprocessen. Deze indrukken zijn stressoren genoemd. Als we deze indrukken als bedreiging ervaren dan kunnen we hun uitwerking op ons stress noemen. Dus je ziet, angst is een belangrijk aspect in het ontstaan van de biologische stressreactie. Als je je veilig voelt in een situatie dan is er geen reden om een uitweg te zoeken of te vechten voor je leven. Als je je leven vreest, dan ga je een van 3 dingen doen: vechten (als je een kans ziet om te winnen), vluchten (als je denkt dat je een vechtpartij niet zou winnen en je nog tijd hebt om weg te rennen) of bevriezen (dat zijn de momenten dat je je liever dood voordoet en maar hoopt dat je onopgemerkt blijft en zo kan ontsnappen).
Het ontkomen van gevaar is zeer veeleisend van het lichaam. Heb je ooit nagedacht hoe we in elkaar zijn gestoken? Wat is de motor achter ons bestaan? Waar dient ons lichaam voor? We kunnen het niet ontkennen: ons bestaan als mens is zeer ingewikkeld. We zijn mensen maar onze lichamen zijn in de basis heel erg simpel in elkaar gezet. De basis daarvan kan je gemakkelijk in het gedrag van dieren terugzien. We hebben ons lichaam gekregen om onze overleving te bewerkstelligen. Het allerbelangrijkste doel van ons bestaan is overleven, blijven leven, in leven blijven en het leven doorgeven. Alle cellen, organen en weefsels in ons lichaam werken samen om ervoor te zorgen dat we levend uit gevaarlijke situaties komen. Hoe is dat mogelijk gemaakt? Er wordt in levensbedreigende situaties de meest primitieve (lees basale) gedeelte van ons brein ingeschakeld, en die zorgt ervoor dat we het gewaar kunnen ontsnappen. Op lichaamskracht. Dus spierenwerk (vechten, vluchten, bevriezen). Deze wordt buiten onze wil en bewustzijn geactiveerd – het gebeurt met ons. Dat is ook heel handig, zo kunnen we geen tijd verliezen voor het piekeren: “oh, oh, wat zal ik nu doen?”. Deze primitieve gedeelte van ons brein stuurt dus onze bloedcirculatie, spieren en ademhaling aan – deze zijn allemaal nodig om in actie te komen. (Er is dus geen tijd voor uitvoeren van reparatie werk, even rust nemen, verwerken van voedsel, deze wordt allemaal door het primitieve brein even opzijgezet.) Soms “doen we in ons broek van angst” – dat is ook een natuurlijke reactie, loslaten van ballast, die ons zwaarder maakt.

Het mooie is, dat de drie strategieën een duidelijke uitweg bieden, waardoor hoe dan ook je van de stressor af bent: of ben je dood, of ben je overlevende. Stel dat je het overleeft, dan ga je in de weer veilig geworden situatie inventariseren: ik leef nog, ik heb wonden opgelopen, ik voel me uitgeput, etc. Hierna komt de tijd van een natuurlijke nazorg: je wonden verzorgen, je tranen laten lopen en een dankwoord uitspreken naar de goden die je in gevaar bijstonden. En daar meg je de tijd voor nemen. Dat kan alleen als het primitieve brein weer tot rust is gekomen en ruimte geeft aan de herstel troepen. Plotseling voel je je heel moe, alle spieren doen zeer en voelen zwaar aan, je merkt dat je doorweekt bent van zweet en dat je juist kou begint te krijgen. Een dutje doen is heel aantrekkelijk. Na zo een herstel ben je weer de oude, opgeladen en klaar voor de gewone taken van het leven.
Zo ziet er dus ongeveer een biologische stressreactie uitgelokt door echte (hier bedoel ik aanraakbare) gevaar. Op bedreiging en gevaar neem je actie die wegebt en je kan herstellen. Het is een golfbeweging, een wisselwerking. Als er actie komt is er geen ruimte voor herstel, alles is in dienst gesteld van snel handelen. Als het gevaar bezweken is dan overheerst rust en daar kan onderhoud gepleegd worden. Op en neer, op en neer.

Gedachten zetten de stressreactie ook aan

Zo is het dus met levensgevaar. Maar je mag het ontdekken dat de mens deze biologische stressreactie ook voor mentale processen gebruikt. Dus ingebeeld gevaar kan ook het vecht-vlucht-bevries systeem activeren en dat doet het ook. Als een deadline nadert ervaren we dezelfde reactie van ons lichaam als we oog tot oog met de vijand zouden staan op een weiland: opwinding, verhoogde bloeddruk, zweten, gespannen spieren, knoop in de maag. En op een dag hebben we een heleboel mentale stressors: al in de ochtend met het wegbrengen van de kinderen, het op tijd inklokken bij de werkplaats, project besprekingen, doelen, evaluatie van prestatie met de baas, kinderen op tijd laten eten, hen naar sport brengen, halen, bed ritueel (die soms een drama is), etc. Als je het zo bekijkt, leven we tegenwoordig in een constant aanhoudende biologische stressreactie.

track

Weet je nog? Het voordeel van ontsnappen aan het dreigement van een vijand is dat de angst op eens wegvalt en we de kans krijgen om voor ons zelf te zorgen, nazorg plegen, herstellen. Daar gaat het volgens mij in de huidige maatschappij mis. Onze mentale stressoren vallen niet weg. Ze blijven ons triggeren, we blijven branden, we blijven onze energie gebruiken. Er komt geen bevrijdend einde aan de drukte, we komen er niet van af. Wat nog interessanter is dat we eigenlijk niet eens op de hoogte zijn dat het zo loopt en zeker niet wat het met ons doet. Totdat we last krijgen van kleinere kwaaltjes, lichamelijk of emotioneel. Denk aan de hoofdpijn, die tegen het einde van de dag of juist in het weekend optreedt, of strakke spieren in de nek of schouders, ook het door de rug te gaan, lastige stoelgang, of kort lontje te hebben, of ontzettende vermoeidheid. Heb je de link ooit gelegd tussen je normale lichamelijke reacties en je dagelijkse activiteiten?

Je hebt een lichaam

Maar kennen mensen hun lichaam eigenlijk wel en begrijpen ze zijn signalen? Hoe kijkt men naar zijn lichaam, wat voor een rol wordt eraan toegekend? Ik had mijn lichaam als kind vooral gebruikt als ik naar atletiek ging – lekker presteren: snelst zijn in het hardlopen, ver kunnen springen en de kogel zo ver mogelijk kunnen gooien. Mijn lichaam was een prestatie werktuig, en het deed het prima. Ik at 3 keer per dag en daarmee was het klaar. Ik heb ook geleerd dat als ik iets moest onthouden, leren op school daarvoor ik mijn brein gebruikte. Dat was ook simpel te snappen. En dat was mijn begrip over mijn lichaam. Oh ja, en dat mijn lichaam soms ziek werd: verkouden, een ontstoken amandel, of iets minder ernstigs: spierpijn na een training. Maar ik was niet op de hoogte (tot de burn-out dan) dat mijn lichaam eigenlijk veel meer is.
Heb je al de uitdrukking gehoord dat de mens wandelende emoties is? Onze gevoelens ontstaan ook niet uitzonderlijk in ons hoofd. Een simpel voorbeeld is dat je van een slechte ervaring of de gedachten eraan buikpijn krijgt. Of dat je gespannen schouder of nekpijn hebt als je stressniveau stijgt. Het mooie is dat je haarfijn van je lichaam af kan lezen hoe je gesteld bent. In rust worden de spieren weer lang, ze laten de spanning los. Als je blij bent dan voel je je zo licht, als of je bijna niets weegt.
Hier kom ik bij mijn originele fascinatie: hoe komt dat we als maar doorgaan en onze lichamen laten uitputten en soms laten we ons helemaal in elkaar storten tot een burn-out toe?
Om een antwoord te vinden pak ik mijn eigen voorval als leidraad en ook een paar voorbeelden vanuit mijn praktijk. In 2013 viel de hemel op mijn hoofd en de diagnose van de huisarts was correct en klonk heel ernstig in mijn oren: het is burn-out. Iedereen die wilde helpen vroeg mij naar de oorzaak: “moet je heel veel werk doen? Is het uit proportie ten opzichte van je collega’s?” Nee, was mijn antwoord, ik was niet onder druk qua hoeveelheid werk. Wat dan wel? Ik had geen antwoord. En dat maakte de situatie nog gekker en zeer ongemakkelijk: als we de waarom niet weten, vinden we ook geen oplossing, dus genoodzaakt blijf ik in de burn-out zitten.

De persoonlijkheid overrulet

Vaak is het zo, dat iemand overvraagd wordt door de werkgever en dat leidt tot uitputting. Dat is meestal gemakkelijk te ontdekken en het is meteen duidelijk wat te doen om de situatie weer te herstellen. Aan de andere kant is de oorzaak vaak te vinden in de combinatie van persoonlijkheid, waardes en normen van de persoon en het totaalbeeld van privé en werk situatie. De persoonlijkheid is gedeeltelijk met de geboorte toegedeeld, gedeeltelijk wordt hij gevormd tijdens de eerste 18 levensjaren. De persoonlijkheid bepaalt uiteindelijk hoe we problemen in het leven oplossen. Pleasers, perfectionisten, mensen met een laag zelfbeeld, mensen met sterk gevoel voor rechtvaardigheid komen vaker in een spagaat als het gaat om de uitdagingen van het leven. Ze geloven eerder dat het oplossen van problemen alleen hun taak is, ze zetten er nog een tandje bij, ze klagen niet, ze gaan door. Ze twijfelen eerder aan zichzelf dan aan anderen. Zo doende komt het zo ver dat ze maar blijven doorgaan, op de druk van binnenuit, omdat hun eigen waardesysteem dat van hen vereist. Volgens deze zienswijze zal terugtrekken of het vragen naar hulp als falen ervaart worden en dat is ondenkbaar voor deze mensen. Zo blijven ze gewoon doorgaan, en ze negeren de signalen van het lichaam. Vanuit het ego is er een zeer sterke drijvende kracht die hen in beweging houdt. Het doel heiligt de middelen.

De taal van je lichaam

Wat ook ons naar de uitputting toe leidt is dat we de signalen van ons lichaam niet waarnemen. Ik heb hiervoor er nooit bij stilgestaan dat mijn lichaam überhaupt iets aan mij te vertellen heeft. En toch is het zo. Je kan je stresshoofdpijn of je strakke schouderspieren bij voorbeeld vertalen als alarmbellen voor te veel belasting. Te veel hooi op je vork nemen, kunnen we zeggen. Dus ook flink over je grenzen heen raken. Het niet kunnen vertalen wat ons lichaam ons wil vertellen betekent ook natuurlijk dat we geen maatregelen kunnen nemen. En dat is juist onze gemiste kans. Horen, begrijpen en er naar handelen zijn de voorwaarden om minder gemakkelijk in burn-out te belanden.

Grote beurt

Zie je wat hier dus niet tot zijn recht komt maar wat intrinsiek is aan de biologische stressreactie? De afwisseling tussen inzetten en ontspannen. We kunnen simpelweg niet eindeloos doorgaan met ons in te spannen zonder gewichtige ontspanning te nemen. We doen het toch en dan maken we werkelijk ons energievoorraad op. Helpt het als ik zeg dat jouw auto ook beurten nodig heeft waar olie is ververst, koelvloeistof wordt aangevuld en enkele mankementen verholpen worden? Maar tijdens het uitvoeren van de beurt rijd je niet lekker 130 km/h op de snelweg, toch? Zo werkt het ook voor ons.

Nog een opmerking aan mijn kant betreft ontspannen. Ik vind het jammer dat dit woord vooral geassocieerd is geraakt met wellness. Ontspannen is het waard om het weer in zijn kracht en waarde te herstellen. Hij staat namelijk als tegenpool van inspannen. Voor mij lijkt het logisch, vanuit de biologische stressreactie verhaal dat na een resultaatgerichte inspanning een zorgeloze ontspanning de natuurlijke navolg is. Ontspanning is het doel niet, ontspanning maakt het mogelijk dat ons lichaam aan de reparatiewerkzaamheden toe kan komen en na een pittige inspanning weer alles herstelt. Dat allemaal in dienst van de volgende (zonder genade komende) uitdaging in het leven.
Ik weet dat deze stuk niet alles omvattend is, dat het per individu altijd genuanceerder kan zijn maar het zet ons hopelijk aan het denken. Wat ik nog fijner zou vinden als het ons het tempo zal laten terugnemen, als het ons zal uitnodigen om de weg naar ons lichaam terug te vinden en leren luisteren naar de berichten van ons lichaam. Het is echt mogelijk, maar het is eerst nog erg onwennig. Kleine stapjes maar.

Geplaatst in Geen categorie.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *